H.1317–1321/M.1898–1904 SALNAME-İ NEZÂRET-İ MAARİF-İ UMUMİYE’SİNE GÖRE SİMAV KAZASI’NDA BULUNAN MEDRESELER

Simav Kazası Osmanlı döneminde, Kütahya Sancağı’na bağlı beş kazadan birisidir. Simav’ın Türk hâkimiyetine geçişi Germiyanoğlu Mehmet Bey (1340–1361) zamanında gerçekleşmiştir. 1318 tarihinde Germiyanoğlu Süleyman Şah’ın kızının Yıldırım Beyazıt’a gelin gitmesi sırasında çeyiz olarak verilen yerler arasında Simav’da vardır. 1429’da II. Yakup’un vasiyeti üzerine Simav’da bütün Germiyan memleketleriyle birlikte kesin olarak Osmanlı Devleti’ne katılmıştır. 1851’den önce kaza merkezi olmuştur.

Salnameler Osmanlı devletinin tuttuğu önemli kayıtlardır. Salname bir senelik hadiseleri göstermek üzere tertip olunan eserler hakkında kullanılan tabirdir. Sene, yıl demek olan “sal” ile mektup, kitap manasına gelen “name” sözcüklerinden türeyen bu sözcüğün tam karşılığı yıllıktır. Salnameler kaydın düşüldüğü yerin sosyal ve siyasi durumu hakkında önemli bilgileri içerir. Bu sebeple yerel tarih araştırmacıları için önemli kaynaklar olarak karşımıza çıkar. Bu yazımızın temel kaynağını da bahsettiğimiz salname kayıtları oluşturmaktadır. İncelediğimiz salnameler 1898–1904 yılları arasını kapsamaktadır. (Salname-i Nezâret-i Maarif-i Umumiye, H. 1317/M.1899–1900, s.1172–1175; H.1318/M.1900–1901, s.1310–1311; H.1319/M.1901- 1902, s.584–585; H.1321/M.1903–1904, s.491–492) “Maarif Salnameleri”ne göre Simav’da H.1317–1321/M.1898–1904 yılları arasında toplam 16 medrese bulunmaktadır. Bu medreseler alfabetik sıraya göre şöyledir:

1. Cami-î Kebir Medresesi: Bu medrese Cami Mahallesi’nde, Süleyman Çavuş isimli bir kişi tarafından kurulmuştur. 1899 yılında müderrisi Müftü Hacı Arif Efendi’nin medreseye devam eden 85 öğrencisi vardır. 1900 ve 1901 yılında öğrenci sayısı 80’e düşmüştür. Arif Efendi’nin 1903 yılında ise 83 öğrencisi bulunmaktadır.

2. Çanak Medresesi (Günümüzde Dursunbey’e bağlı Çanakçı köyüdür): Medrese Çanak Karyesi’nde Emin Efendi tarafından kurulmuştur. Müderrisliğini de Emin Efendi’nin yaptığı medresenin 1899 yılındaki öğrenci sayısı 40’tır. 1900 ve 1901 yıllarında öğrenci sayısı 35’e düşmüştür. Medresede 1903 yılında ise 45 öğrenci öğrenim görmektedir.

3. Çevgiller Medresesi: Salih Efendi tarafından yaptırılmış olan medrese Çevgiller Karyesi’nde bulunmaktadır. Müderrisliğini de Salih Efendi’nin yaptığı medresede 1899 yılında 36 öğrenci öğrenim görmektedir. Salnamelerde 1900 ve 1901 yıllarında öğrenci sayısının 28’e düştüğü, 1903 yılında medresenin 41 öğrencisi olduğu belirtilmektedir.

4. Halifeler Medresesi: İsmini kurulmuş olduğu Halifeler Karyesi’nde alan medresenin banisi Hacı Ali Efendi’dir. 1899’da müderris İdris Efendi’nin 38 öğrencisi bulunmaktadır. 1900 ve 1901 yıllarını kapsayan dönemde medresede öğrenim gören öğrenci sayısı 30’a düşmüştür. 1903 yılında ise medresenin öğrenci sayısı 1899’daki gibi 38 olarak belirtilmiştir.

5. Harmancık Medresesi: Ahmet Efendi tarafından Harmancık Mahallesi’nde inşa ettirilen medresenin müderrisi Emin Efendi’dir. Medresenin 1899 yılında 158 öğrencisi bulunmaktadır. 1900–1901 yıllarında bu sayı 160’a çıkmıştır. 1903’te ise medresedeki öğrenci sayısı 159 olarak belirtilmiştir.

6. Karamancılı Medresesi (Karamanca köyü): Hisar Mahallesi’ndeki medrese Mehmet Efendi tarafından yaptırılmıştır. 1899–1901 yılları arasında medresenin müderrisi Mehmet Efendi, 1903 yılında da Mehmet Şükrü Efendi’dir. Bu isimlerin aynı kişiye ait olma olasılığı yüksektir. Medresenin 1899 yılında 45 öğrencisi bulunmaktadır. Bu sayı 1900 ve 1901 yıllarında 50’ye yükselirken, 1903’te medresenin öğrenci sayısı tekrar 45 olmuştur.

7. Kargılı Medresesi: Kargılı Karyesi’nde yer alan medresenin banisi Hacı Ali Efendi’dir. Müderris Süleyman Efendi’nin 1899 yılında 46 öğrencisi medresede öğrenim görmektedir. Salnamelerde 1900–1901 yıllarında öğrenci sayısı 40, 1903 yılında ise 43 olarak belirtilmiştir.

8. Kaya Medresesi: Kaya Karyesi’nde kurulmuş olan medresenin banisi Ahmet Çavuş’tur. Medresede 1899 yılında müderris Osman Efendi’nin 48 öğrencisi bulunmaktadır. 1900 ve 1901 yıllarını kapsayan dönemde öğrenci sayısı 55’e yükselmiştir. 1903 yılında medresenin öğrenci sayısı 55’ten 53’e düşmüştür.

9. Kelem Yenice Medresesi: Kelem Yenice Karyesi’nin medresesi olan bu medresenin banisi ve müderrisi Salih Efendi’dir. 1899 yılında medresede 33 öğrenci bulunmaktadır. 1900 ve 1901 yıllarında ise öğrenci sayısının 30’a düştüğünü görmekteyiz. 1903’te medresenin öğrenci sayısında artış meydana gelmiştir. Bu tarihte 47 öğrenci medresede öğrenim görmektedir.

10. Kestel Medresesi: Abdullah Efendi’nin banisi ve müderrisi olduğu bu medrese Kestel Karyesi’nde bulunmaktadır. Medresenin 1899 yılında 55 öğrencisi varken, 1900 ve 1901 yıllarında bu sayı 45’e düşmüştür. 1903 yılında ise medresenin öğrenci sayısı artarak 58 olmuştur.

11. Kınık Medresesi: Salih Efendi tarafından yaptırılmış olup Kınık Karyesi’nde bulunan bir medresedir. Salih Efendi’nin aynı zamanda müderrisliğini de yaptığı medresenin 1899’den 1901 yılına kadar 25 öğrencisi bulunmaktadır. 1903 yılında ise medreseni öğrenci sayısı 27’ye yükselmiştir.

12. Musalla Medresesi: Çarsı Mahallesi’ndeki medresenin banisi Ahmet Efendi’dir. 1899 yılında müderris İsmail Efendi’nin 75 öğrencisi bulunmaktadır. 1900–1901 yıllarında medresenin öğrenci sayısı 80’e yükselmiştir. 1903 yılında ise müderris İsmail Hakkı Efendi’nin yine 75 öğrencisi medresede öğrenim görmektedir.

13. Nallar Medresesi: Nallar Karyesi’nde bulunan medrese Hacı Hüseyin Efendi tarafından yaptırılmıştır. Müderrisliğini Hacı Ahmet Efendi’nin yaptığı medrese, Simav Kazası’nın en çok öğrencisi olan medresesidir. 1899 yılında 310, 1900 ve 1901 yıllarında 300, 1903 yılında ise 317 öğrencisi bulunmaktadır.

14. Timurcu Medresesi: Timurcu Karyesi’nde bulunan bu medrese Mehmet Efendi tarafından inşa ettirilmiştir. Müderrisliğini de Mehmet Efendi’nin yaptığı medresede 1899 yılında 37 öğrenci bulunmaktadır. Bu sayı 1900 ve 1901 yıllarında 25 öğrenciye düşmüştür. 1903 yılında medresedeki öğrenci sayısında artış meydana gelmiştir. Bu tarihteki öğrenci sayısı 43 olarak belirtilmiştir.

15. Tûli Medresesi: Harmancık Mahallesi’nde bulunan medrese Ahmet Efendi tarafından yaptırılmıştır. Ahmet Efendi’nin aynı zamanda müderrisliğini de yaptığı medresenin 1899 yılında 72 öğrencisi vardır. 1900 ve 1901 yıllarında örgenci sayısı 70’e düşmüş ancak 1903 yılında 83’e kadar yükselmiştir. Kanaatimizce Tûli Medresesi, günümüzde Simav’da ikamet eden “Tülüler” lakaplı aile tarafından yaptırılmış olabilir.

16. Yeni Mahalle Medresesi: İsmini kurulduğu Yeni Mahalle’den alan medresenin banisi ve aynı zamanda müderrisi de Mustafa Efendi’dir. Medresenin 1899 yılında 47, 1900 ve 1901 yıllarında 50, 1903 yılında ise 49 öğrencisi bulunmaktadır.

Simav Kazası’nda medreselerde öğrenim gören toplam öğrenci sayısının yıllara göre dağılımı aşağıdaki tabloda belirtilmiştir.

Medreseler	H.1317/ M.1899–1900	H.1318/ M.1900–1901	H.1319 /M.1901-1902	H.1321/ M.1903–1904
Cami-î Kebir	85	80	80	83
Çanak	40	35	35	45
Çevgiller	36	28	28	41
Halifeler	38	30	30	38
Harmancık	158	160	160	159
Karamancılı	45	50	50	45
Kargılı	46	40	40	43
Kaya	48	55	55	53
Kelemyenice	33	30	30	47
Kestel	55	45	45	58
Kınık	25	25	25	27
Musalla	75	80	80	75
Nallar	310	300	300	317
Timurcu	37	25	25	43
Tûlî	72	70	70	83
Yenimahalle	47	50	50	49
TOPLAM	1.150	1.103	1.103	1.209

Tablo 1 Simav Kazası’ndaki Medreselerin Yıllara Göre Öğrenci Sayılarının Dağılımı

Tabloyu incelediğimizde öğrenci sayısının en fazla olduğu dönem olarak H.1321/M.1903–1904 yılı olduğunu görmekteyiz. Medrese öğrencisi sayısının en az olduğu dönem ise 1900 ve 1902 yılları arasıdır. Dikkate değer diğer bir nokta ise Nallar Medresesi’nin diğer medreselerle karsılaştırıldığında en fazla öğrenci mevcuduna sahip olmasıdır. Genel olarak Simav Kazası’ndaki medreselerin öğrenci mevcutlarının kalabalık olduğunu söylemek mümkündür. Bunun sebebi olarak burada yasayan halkın medrese eğitimine önem vermiş olduğu söylenebilir.

EK 1: Salnamelere göre Kütahya Sancağının Haritası

Kaynakça

Bayram KODAMAN, Abdülhamit Devri Eğitim Sistemi, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1991

Ferit DEVELLİOĞLU, Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lügat, Aydın Kitabevi, Ankara 2004

Hakkı Dursun YILDIZ, “Kütahya’nın Tarihçesi”, Kütahya, Atatürk’ün Doğumunun 100. Yılına Armağan, C.1, İstanbul Üniversitesi Yayınları, İstanbul, 1981–1982.

Hamza GÜNER, Tarihte Kütahya, Kütahya Vilayet Matbaası, 1961

İsmail Hakkı UZUNÇARSILI, Bizans ve Selçukilerle Germiyan ve Osman Oğulları Zamanında Kütahya Şehri, Devlet Matbaası, İstanbul, 1932

M. Murat ÖNTUĞ, “Osmanlı Dönemi Uşak Medreseleri”, Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, İstanbul 2001.

M. Murat ÖNTUĞ, SOLAK Erdoğan, “Uşak’ta Eğitim”, İlkler Şehri UŞAK, Batıkol Matbaacılık, Uşak, 2005.

Mustafa Çetin VARLIK , “Evliya Çelebi’ye Göre Kütahya Ve Bu Bilgilerin Arşiv Belgeleri ile Karsılaştırılması”, Türklük Araştırmaları Dergisi, 1988, Sayı 4’den ayrıbasım, TTK Basımevi, Ankara, 1989.

Mustafa YEŞİL , “Tarihte Kütahya”, Kütahya XV. Yıl, Vakit Matbaası, İstanbul, 1938.

Rahmi TEKİN, Yasar BAS, Osmanlı Atlası XX. Yüzyıl Basları, Osmanlı Araştırmaları Vakfı, İstanbul, 2003

Recep ALBAYRAK, Osmanlı Döneminde Simav, Ankara, 1997

Sadrettin Celal ANTEL, “Tanzimat Maarifi”, Tanzimat, C.1, MEB Yayınları, İstanbul, 1999.

Salname-i Nezâret-i Maarif-i Umumiye, H. 1317/M.1899–1900, s.1172–1175; H.1318/M.1900–1901, s.1310–1311; H.1319/M.1901- 1902, s.584–585; H.1321/M.1903–1904, s.491–492

Yahya AKYÜZ, Türk Eğitim Tarihi ( Başlangıçtan 2001’e), Alfa Yayınları, İstanbul, 2001

Ahmet DEMİRCAN

Yorum Yap